Rannsóknarniðurstöður

Í gærkvöldi fór bloggari að velta því fyrir sér ásamt sinni heittelskuðu hvenær fyrst var farið að nota skammstöfunina BNA upp á íslensku fyrir Bandaríkin í stað USA. Öfugt við hugsanlega marga (sjá t.d. 1 og 2) þá hefur undirritaður ekkert á móti þessari skammstöfun og kann raunar alveg hreint ágætlega við hana, hann gæti ekki hugsað sér að nota USA í rituðu eða mæltu íslensku máli. Sumum finnst víst fáránlegt að Íslendingar „þurfi“ endilega að vera að búa til þessa „séríslensku“ skammstöfun, USA sé notað í nágrannalöndunum og BNA sé fullkomlega óskiljanlegt fyrir útlendinga og algjör óþarfi að flækja málin svona. Undirritaður er auðvitað ósammála þessu, ef tungumálaörðugleikar útlendinga eru vandamálið, af hverju erum við þá yfir höfuð að bisast við að tala íslensku? Svo er auðvitað hitt á að líta að þótt Danir notist við USA í daglegu tali (ætli nokkur Dani tali um „Amerikas Forenede Stater“?) þá eru aðrar skammstafanir fyrir Bandaríkin til í öðrum tungumálum, t.d. EE.UU. í spænsku, svo þetta er ekki séríslenskara en það.

En nóg af röfli, til að svala forvitni sinni ákvað bloggari að leggjast í eilitla rannsóknarvinnu til að finna fyrsta dæmi um notkun BNA í prentmiðli á Íslandi. Sú vinna var fljótunnin og er henni nú lokið.

Niðurstaðan er sú að skammstöfunin BNA var fyrst notuð í dagblaðinu Tímanum föstudaginn 24. júní 1988, annars vegar í fyrirsögn á forsíðu blaðsins, en hins vegar neðst til hægri á blaðsíðu 5, en þar kemur skýringin á því af hverju Tíminn hafi kosið að taka þessa skammstöfun upp. Gamall blaðberi Tímans hafði sem sagt hringt í blaðið og kvartað yfir myndatexta sem fylgdi mynd blaðsins af fjörutíu ára stúdentum. Í lokin klikkir blaðberinn út með orðunum: „Svo eigið þið ekki að skrifa USA. Þið eigið að skrifa Bandaríki." Blaðamaður Tímans segist taka áminninguna til greina og svarar: „Því munum við nota BNA í stað „USA" sem skammstöfun fyrir Bandaríki Norður-Ameríku“.

Örfáum dögum síðar birtist skammstöfunin svo í hliðardálki á blaðsíðu 6 í DV, en það var þó einungis sem vísun í þessa nýjung Tímans. Næsta árið eftir fyrstu birtingu BNA sést skammstöfunin aðeins í Tímanum, en nákvæmlega ári síðar, þann 24. júní 1989, kemur skammstöfunin fyrst fyrir í Morgunblaðinu, nánar tiltekið í Lesbók Morgunblaðsins á blaðsíðu 3 þar sem hagfræðidoktorinn Björn S. Stefánsson „rabbar“ um landkynningu Íslendinga. Það kemur þó kannski ekki á óvart, hann hefur áreiðanlega verið dyggur lesandi Tímans enda Bændaskólagenginn og með doktorspróf frá Norska landbúnaðarháskólanum.

Eftir þetta kemur hugtakið áfram langoftast fyrir í Tímanum, en það sést þó í bæði DV og Morgunblaðinu. Skammstöfunin nær m.a.s. inn á síður Þjóðviljans sáluga í skrifum Magnúsar Gíslasonar bónda og fyrrum þingmanns Framsóknar, þar sem hann ræðir um NATÓ og forna tilburði forystumanna Íslendinga til að stofna hér her (hljómar kunnuglega?). Raunar er skammstöfunin einungis notuð þar í beinni tilvitnun í Tímann, svo þetta er nú kannski ekki marktækt en það er þó ljóst að skammstöfunin er þarna tekin að berast út fyrir blaðsíður Tímans.

Árið 1992 kemur skammstöfunin svo tvisvar fyrir í Pressunni á aðeins mánaðar tímabili, og í bæði skiptin er tilgangurinn einungis sá að hnýta í blaðamenn Tímans fyrir hallærislegheit (sem hefði vissulega verið fyndið ef skammstöfunin hefði svo ekki orðið alltöluvert langlífari heldur en Pressan sjálf). 20. febrúar 1992 segir svo í Pressunni í dálknum „Skrýtið“: „— Dagblaðið Tíminn hefur á undanförnum misserum barist hatrammlega fyrir upptöku skammstöfunarinnar BNA þegar Bandaríkin eru á annað borð til umfjöllunar. Enginn annar hefur sýnt skilning og tekið þennan sið upp. Hvernig skyldi standa á því?...“ 12. mars sama ár segir síðan svo í Pressunni: „Forsetakosningar eru framundan í Bandaríkjunum (sem Tíminn hefur af veikum mætti reynt að kalla BNA)...“

Máttur Tímans var nú ekki veikari en svo að upp úr þessu hefur notkunin aukist jafnt og þétt, og hefur skammstöfunin verið notuð jöfnum höndum í helstu dagblöðum landsins undanfarin ár. Samkvæmt tímariti.is kemur skammstöfunin yfir 600 sinnum fyrir í prentmiðlum frá árinu 2000, þar á meðal í Fréttablaðinu, Morgunblaðinu, DV og m.a.s. hinum auðgleymanlegu 24 stundum.

Svo ef e-r er enn að lesa þá legg ég hér með til að höfundur skammstöfunarinnar í Tímanum verði grafinn upp (kannski er það almenn vitneskja hver hann er, hvað veit ég) og hann heiðraður fyrir framlag sitt til íslenskrar tungu. Nú eða ekki, en óháð því þá væri gaman að vita hver upphafsmaðurinn er.